صورت‌بندی یک مفهوم در شرایط دفاع مشروع

۱. تمایز انواع مسئولیت و برساخت یک مفهوم 

پیش‌از هر‌چیز باید انواع مسئولیت را از یکدیگر بازشناخت. افزون بر مسئولیت قانونی (که نیازمند علیت مستقیم و تقصیر قابل اثبات است)، با دو نوع مسئولیت اخلاقی فردی و جمعی مواجهیم:

 – مسئولیت اخلاقی فردی بر اراده و قصد آگاهانه تکیه دارد. در جنگ دفاعی، شلیک به‌سمت متجاوز، از نظر کنشی ستوده است اما مسئولیت بازتولید ناآگاهانه سلطه به «قصد» مربوط نیست، بلکه به ساختار زبان و زیست‌جهان مربوط است. 

– مسئولیت اخلاقی جمعی اغلب یک «ما»ی همگنی را فرض می‌کند اما در جنگ دفاعی، «ما»ی ایرانیان همگن نبوده و با هم متفاوت است: موقعیت یک فرمانده، یک خبرنگار، یک شهروند، یک دانشجو، یک استاد و حتی یک مادر دانش‌آموز شهید مینابی – از نظر قدرت تصمیم، دسترسی به اطلاعات و میزان تاثیرگذاری بر گفتمان عمومی – تفاوت چشمگیری با یکدیگر دارند. 

 1. توزیع‌شده: میان شبکه‌ای از کنشگران پخش می‌شود و قابل فروکاست به یک‌فرد یا نهاد واحد نیست. 

2. رابطه‌ای: در نسبت میان «من» و «ما» شکل می‌گیرد، نه در هیچ‌یک به‌تنهایی. 

در همین چارچوب، افراد در جایگاه‌های مختلف – با سکوت در برابر نابودی زیرساخت‌های علمی و صنعتی کشور، تحریف آن‌ها، یا بازتولید ناآگاهانه روایت‌های سلطه در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی – عملا در بازتولید سلطه سهیم می‌شوند. آنان گاه نه از روی قصد یا تقصیر، بلکه به‌دلیل ناآگاهی از ساختار زبانی‌ای که در آن نفس می‌کشند، به بازتولید مکانیسم‌هایی کمک می‌کنند که علیه سرزمین خودشان به‌کار گرفته می‌شود. 

در راستای استفاده از این مفهوم در عمل، سه سطح برای گسست از این بازتولید قابل پیشنهاد است:

سطح دوم: مسئولیت کنشگری هوشمندانه؛ افشاگری و مقاومت با زبان آگاه‌؛ پرهیز از بازنشر خام روایت‌های سلطه. 

3. جمع‌‌بندی

مفهوم «بازتولید ناآگاهانه سلطه» در تلاش است تا آن عرصه‌ پنهانی را روشن کند که در آن، حتی کنشگران منتقد و آسیب‌دیدگان مستقیم سلطه، بدون آگاهی از ساختارهای زبانی، به بازتولید گفتمان مهاجمان یاری می‌رسانند. گسست از این چرخه، بدون خودآگاهی زبانی و رمزگشایی از مکانیسم‌های پنهان، ممکن نیست. این هوشیاری، سپری معرفتی در برابر سلطه‌ زبانی است.